حضرت یوسف ع در شعر حافظ
نمونه دیگری از کاربرد مایه های تلمیحی که در غزلیات حافظ بسامد بالایی دارد، مربوط به داستان حضرت یوسف (ع) است. هسته و طرح داستان قرآنی حضرت یوسف از محبت یعقوب به فرزند خردسالش یوسف شروع می شود و همین امر حسادت برادران یوسف را بر می انگیزد. اگر چه این محبت یک الهام غیبی و معنوی بود؛ اما آن چنان ادامه یافت تا سرانجام به دور شدن یوسف از یعقوب و در نهایت در فراق یوسف به نابینایی کشید. نگاه حافظ به بخش های مختلف این داستان اگرچه به رمز و ابهام نمی گراید؛ اما شخصیت ها و حوادث برجستۀ این داستان بستری مناسب برای ارائه اندیشه ها و افکار و عواطف حافظ است. جمال یوسف، پیراهن یوسف، فروختن یوسف، فراق یوسف، حکومت داری یوسف و وصال و کلبۀ احزان، از عناصر و مضامین داستان حضرت یوسف هستند که حافظ ضمن اشارات تلمیحی، فراز و نشیب های آن را برای بیان اندیشه ها و ملموس کردن مصداق های ذهنی خود در ساختارهای مختلف بلاغی ، به خدمت گرفته است.
1-جمال یوسف
در ادب فارسی نام یوسف، قرین زیبایی و جمال است. اگر چه در ادبیات عرفانی که بیشتر با رموز و کنایات سر و کار داریم یوسف رمز روح و جان است؛ اما کمتر شاعری هست که در ادب فارسی به خصوص در ادب غنایی و درباری از این مضمون از داستان تاثیر نپذیرفته باشد. در قرآم کریم (یوسف: 31) به این زیبایی و حسن یاد شده است. «وَ قُلن حاش لِلّه ما هذا بشراً إن هذا الا مَلک کریم» گفتند: العياذ بالله، این آدمی نیست، این جز فرشته ای نیست. حافظ در تلمیحی به این جمال یوسف (ع) میگوید:
من از آن حسن روز افزون که یوسف داشت دانستم
که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را (غزل:3)
حافظ مکن اندیشه که آن یوسف مه رو
باز آید و از کلبه احزان بدر آیی (غزل:494)
گفتند خلایق که تویی یوسف ثانی
چون نیک بدیدیم، به حقیقت به از آنی (غزل:475)
2- پیراهن و بینایی یعقوب
در داستان یوسف، پیراهن سه جا به صورت خاص مطرح می شود و در هر سه جا، در خیال و تصویر آفرینی های شاعرانه نمود دارد . این سه پیراهن عبارتنداز : یکی پیراهن خون آلودی که برادران برای پدر آوردند. دیگری، پیراهن یوسف که از پشت دریده شد و سوم پیراهن یوسف به عنوان علامت و نشانی از یوسف و برای بینایی پدر می آوردند. (یوسف:17-26-92)
در غزلهای حافظ با توجه به ابیات شاهد مثال، به نظر می رسد پیراهن سوم،دست مایه شاعر قرار گرفته است. (یوسف92-96) حافظ در بهره گیری از این بخش از داستان حضرت یوسف پیوندی میان بیان احوال خویش و مایه های تلمیحی این داستان برقرار ساخته است که ناشی از تخیل وی در برقراری تناسب و شباهت میان مایه های تلمیحی و مضامین مختلف در ادای مقصود و منظور خود می باشد.
بدین شکستۀ بیت الحزن که می آرد
نشان یوسف دل از چه زنخدانش (غزل:280)
3- فروختن یوسف
«و شروه بثَمَن بِخسِ دَرَاهِمَ مَعدُودَّه و کانُوا فیهِ مِنَ الزّاهِدین» (یوسف: 20) او را به بهای اندک، به چند درهم فرختند که هیچ رغبتی به او نداشتند.
پس از آن که کاروانیان، یوسف را از چاه بیرون آوردند به بهایی اندک فروختند. فروش یوسف در دوبیت از غزل های حافظ نمایانده شده است. حافظ ضمن تلمیح و اشاره به این بخش از داستان قرآنی حضرت یوسف (ع) با استعانت از صورت های بلاغی برای بیان افکار و ادای مقصود و منظور خود که همان حفظ سرای قناعت و آسوده دلی است، به خدمت گرفته است و جویندگان دنیا را از فروش کنج قناعت به کنج دنیا بر حذر می دارد.
یار مفروش به دنیا که بسی سود نکرد
آن که یوسف به زر ناسره بفروخته بود (غزل:211)
هر آن که کنج قناعت به گنج دنیا داد
فروخت یوسف مصری به کمترین ثمنی (غزل:477)
4- چاه
بخشی از هسته و طرح داستان یوسف زمانی است که برادران یوسف او را به چاه میاندازند. «فلما ذَهبوا به واجمعوا اَن یَجعلَوا فی غیابتِ الجُبِّ و اوحینا الیه لَتنُبئنهَّم بأمرِهم هذا و هم لایشعرون (یوسف:15) سپس هنگامی که بردند او را و گرد آمدند برآن که نهندش در تک چاه و وحی فرستادیم بدو که همانا آگهشان دهی به کارشان و آنان در نیابند.»
حافظ این مضمون را در بیان احوال عاطفی خویش و بیان عشق خود به محبوب، به خدمت گرفته است و ضمن اینکه از عناصر داستان حضرت یوسف (ع) در جهت ادای مقصود و منظور بهره برده است، ترکیباتی چون «سیب زنخدان» و «چه زنخدان» را در ارتباط و بهره مندی از این داستان ساخته شده است.
ببین که سیب زنخدان تو چه می گوید
هزار یوسف مصری فتاده در چه ماست (غزل:23)
بدین شکستۀ بیت الحزن که می آرد
نشان یوسف دل از چه زنخدانش؟ (غزل:280)
عزیز مصر به رغم برادران غیور
ز قعر چاه برآمد، به اوج ماه رسید (غزل:242)
5- فرمانروایی مصر
خداوند بزرگ چنین مقدّر کرد تا بندۀ مؤمن و صالح خود را پس از تحمّل سختی و مشقّت ها که از لوازم عشق مجازی برای رسیدن به حقیقت و عشق حقیقی است، پس از رهایی از زندان به عزیزی مصر رساند. (یوسف21-22) . این از چاه به جاه رسیدن یوسف پیامبر، یکی دیگر از مضامینی است که دست مایه تلمیحی شاعر قرار گرفته و از آن در جهت ادای مقصود و منظور خود استفاده کرده است.
ماه کنعانی من مسند مصر آن تو شد
وقت آنست که بدرود کنی زندان را (غزل:9)
عزیز مصر به رغم برادران غیور
ز قعر چاه برآمد، به اوج ماه رسید (غزل:242)
الا ای یوسف مصری که کردت سلطنت مغرور
پدر را باز پرس آخر، کجا شد مهر فرزندی؟ (غزل:440)
6- فراق و اميد وصال
دورشدن یوسف از پدر به خاطر نیرنگ برادران (یوسف:18) و نشستن يعقوب در كلبه احزان و اميد وصال به ديدار يوسف (87) حافظ را بر آن ميدارد تا با بهره مندي از اين داستان، همه رياضتكشان راه مهجوری را و همچنین از يار بازماندگان را به وصال دوباره بشارت دهد.
شنيدهام سخني خوش كه پير كنعان گفت
فراق يار نه آن ميكند كه بتوان گفت (غزل:88)
يوسف گمگشته باز آيد به كنعان غم مخور
كلبه احزان شود روزي گلستان غم مخور (غزل:255)
حافظ مكن انديشه كه آن يوسف مهرو
باز آيد و از كلبه احزان بدر آيي (غزل:494)
اين كه پيرانه سرم صحبت يوسف بنواخت
اجر صبريست كه در كلبه احزان كردم (غزل:319)
سید فایض درخوش – سیدمهدی موسوی