گروه زبان و ادبیات فارسی بندرریگ

«حکیم ابوالحسن مجدالدّین کسائی مروزی از شاعران توانای زبان فارسی در نیمه قرن چهارم بوده است. محل ولادت او در سال 341 هجری و در مرو اتفاق افتاده است. او در آغاز کار شاعری مدّاح بود ولی در اواخر عمر از این کار پشیمان شد و به اشعار موعظه و پندآمیز توجه کرد و به عنوان پیشوای ناصر خسرو مطرح گردید.

ناصر خسرو بارها در اشعار خود به کسائی و اشعارش اشاره کرده است و به جواب گفتن بعضی از قصاید وی پرداخته است.

کسائی اولین کسی است که قصاید خاصی در پند و موعظه سروده است و در آن ها معانی حکمی را مطرح ساخته و مقدّمه ظهور شاعر ماهری چون ناصر خسرو قبادیانی در این زمینه گردیده است.»

(تاریخ ادبیات ابران ؛ 1373؛ 114)

هر چند بسیاری از محققّان زبان فارسی مذهب کسائی را شیعه اثنی عشری می دانند و این عقیده از اشعار او نیز پیدا است، ولی عدّه ای از محققین نیز با استناد به برخی اشعار او، به اسماعیلی بودنش معتقدند.

به عنوان مثال مرحوم سعید نفیسی در تعلیقات خود بر لباب الألباب محمّد عوفی و مرحوم محمّد معین در تعلیقات خود بر چهار مقاله نظامی عروضی و بسیاری از دیگران با اشاره به شواهد مبتنی بر اشعار کسائی، او را اسماعیلی مذهب دانسته اند.

بنابراین هر چند نمی توان به طور قطعی اسماعیلی بودن کسائی مروزی را به رغم این که عدّه ای او را اسماعیلی مذهب می دانند، پذیرفت ولی بسیاری از اندیشه ها و افکار او همان است که ناصر خسرو به عنوان شاعری اسماعیلی مذهب مطرح کرده است. مخصوصاً در انتقادهای تند و کوبنده بر ضدّ خلفای عباسی و دست نشاندگان آنان و همچنین برخی از اشعار فلسفی و حکمی.

به همین منظور به تعدادی از ابیات کسائی که متأثّر از اصول و عقاید اسماعیلیان می باشند اشاره خواهد شد.

«از امّهات قصاید کسائی ، قصیده بسیار حکیمانه ای است که در آن به روش اسماعیلیه مسائل حکمت را مطرح کرده است و چون ناصر خسرو آن را استقبال کرده برخی از اشعار آن را به خطا در دیوان ناصر خسرو ضبط کرده اند. در هر صورت آنچه مسلّم است این است که در اشعار کسائی، اشارات بسیاری به شیعه بودن او هست و این تکریم فوق العاده ناصر خسرو که بسیاری از قصاید او را استقبال کرده و در اشعار خود «نُه» بار به وی و سخنان او اشاره کرده است به واسطه هم عقیده بودن با اوست و به همین جهت باید کسائی را از اسماعیلیه دانست، چنان که مطالب قصیده معروف وی به نام «جان و خرد» کاملاً مطابق عقاید و تعلیمات اسماعیلیه است.»

(تعلیقات سعید نفیسی برلباب الألباب محمّد عوفی؛ 1335 ؛ 664– 661)

همچنین مرحوم دکتر محمد معین در تعلیقات خود بر کتاب چهار مقاله نظامی عروضی آورده است: با توجّه به معارضات ناصر خسرو با کسائی مروزی، خصوصاً از بیت زیر از ناصر خسرو که خطاب به کسائی آمده است حدس زده اند که که کسائی نیز اسماعیلی مذهب باشد.

 (تعلیقات دکتر محمّد معین برکتاب چهار مقاله نظامی عروضی؛ 1333؛ 97 )

 به هر حال موارد زیر را می توان از مجموع اشعار کسائی مروزی و قصیده جان و خرد منسوب به او به عنوان بازتاب اصول و عقاید اسماعیلیان ذکر نمود.

ذات خداوند و آفرینش:

 جان و خرد همان عقل و نفس کلی هستند که در فلسفه اسماعیلیان که متأثّر از فلسفه مشّائی و نو افلاطونی است و عقیده به اینکه عقل اول (عقل کل) از ذات خداوند صادر شده و از این عقل کل، نفس کل به ابداع صادر شده است. در فلسفه اسماعیلیان عقل جوهری غیر مادی هم در ذات و هم در فعل است ولی نفس جوهری غیر مادی است، اما در فعل احتیاج به ماده دارد:

 (تعليقات سعیدنفیسی برلباب الالباب محمّد عوفی؛1335 ؛661 )

و عقیده به این که از اقتران و امتزاج صادر اول (عقل کل) و صادر دوم (نفس کل) افلاک نه گانه ثوابت و سیارات و فلک و قمر و زمین بوجود آمده اند:

                                                                                                     (همان صص  662 - 661)

در ابیاتی از این قصیده اشاره شده است به این که عقل و نفس از عدم محض بوجود آمده اند به صورت ابداع، مصّورند یعنی نقش بسته اند، اما نامصّورند یعنی صورت جسمّیه ندارند و مادّی نیستند بلکه مجرّدند. همچنین عقل و نفس محسوس نیستند و قابل رؤیت هم نیستند و همچنین اعتقاد به این که جان و خرد و عقل و نفس کلّی می پرند که همان اوج معنوی و تعالی به سوی کمال مطلق می باشد و این همان عقاید اسماعیلیان است که عقل و خرد از نظر تأثیر در حیات و سرنوشت مؤثّر هستند و آشکارند و از این که حس نمی شوند وجود ندارند:

                                                                                                                    (همان صص  662 - 661)

در بیت زیر بنابر همان عقاید اسماعیلیه که معتقدند عقل و نفس کلی جوهر و قائم به ذات اند و جوهر مادی نیستند و به عنوان جوهر مجّرد از آنان نام برده شده است، اشاره می کند.

                                                                                                                   (همان  ص  661)

کسائی در بخش دیگری از قصیده جان و خرد اشاره دارد به این که باید عاقلان و انسان های دیندار واقعی را شناخت و در پی آنان رفت و از جاهلان و انسان های کور و کر که کاری جز تقلید کورکورانه انجام نمی دهند کناره گرفت. می توان نتیجه گرفت که شاید منظور او از این عاقلان که باید از پی آنان رفت همان خلفای اسماعیلی باشند:

                                                                                                             (همان  ص  663 )

انتقاد از مردم نادان، عالمان و فقیهان نیز از ابیات زیر از این قصیده آشکار است و به عبارتی دیگر اوضاع دین این چنین به تصویر کشیده شده است.

                                                                                                                     (همان صص  663- 662)

دشمنی مذهبی:

 (زندگی، اندیشه و شعر کسائی مروزی ؛1373؛ 73)

مدح حضرت علی (ع):

 (همان  ص82)

 (همان ص 91)

انتقاد از دشمنان و عباسیان:

 (همان ص 92)